พะยูง

ชื่ออื่น ๆ: กระยง กระยุง ขะยุง แดงจีน ประดู่ตม ประดู่น้ำ ประดู่ลาย ประดู่เสน พะยูงไหม หัวลีเมาะ

ชื่อวิทยาศาสตร์: Dalbergia cochinchinensis Pierre     

ชื่อสามัญ: Siamese rosewood.

ชื่อวงศ์: FABACEAE 

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ 

      ไม้ต้น ผลัดใบช่วงสั้น ๆ สูง 10-25 เมตร เมื่อโตเต็มที่ลำต้นจะเปลาตรง เรือนยอดรูปทรงกลมหรือรูปไข่ แตกกิ่งก้านมาก เปลือกต้นเรียบ สีเทา และแตกล่อนเป็นแผ่นบาง ๆ เปลือกด้านในสีน้ำตาลแกมสีเหลือง เนื้อไม้สีแดงแกมม่วงถึงแดงเลือดหมู ใบประกอบแบบขนนกปลายคี่ เรียงแบบสลับ ใบรูปรีแกมรูปไข่ มี 7-9 ใบ ใบย่อยรูปไข่แกมรูปขอบขนาน รูปไข่ หรือรูปใบหอก ใบย่อยกว้าง 1.5-2.5 ซม. ยาว 2-3.5 ซม. โคนใบมน ปลายใบแหลม หรือมีติ่งแหลมยื่นเล็กน้อย ขอบใบเรียบเป็นคลื่นเล็กน้อย เนื้อใบเหนียวคล้ายแผ่นหนังบาง ๆ เส้นใบ เส้นใบย่อย และเส้นแขนงใบเด่นชัดทางด้านล่าง ช่อดอกแบบช่อแยกแขนงออกที่ปลายยอดหรือตามซอกใบใกล้ปลายยอด ช่อดอกตั้งขึ้น ยาว 10-20 ซม. ดอกย่อยมีขนาดเล็ก  กลีบดอกรูปดอกถั่วสีขาวนวล หรือสีขาวแกมเหลือง มีกลิ่นหอมอ่อน ๆ กลีบดอกมี 5 กลีบ โคนกลีบเชื่อมติดกัน ปลายกลีบแยกเป็น 5 กลีบ กลีบเลี้ยงมี 5 กลีบ โคนกลีบเชื่อมติดกัน เกสรเพศผู้ มี 10 อัน เชื่อมติดสองกลุ่ม เกสรเพศเมีย รังไข่รูปรี ผลแบบแห้งแตก เป็นฝักแบนและบาง รูปรี แกมรูปขอบขนาน กว้าง 1-1.2 ซม. ยาว 4-6 ซม. ผิวฝักเกลี้ยง ตรงกลางมีกระเปาะหุ้มเมล็ด เมื่อฝักแก่แล้วแตกกลางพู เมล็ด มี 1-4 เมล็ด รูปไต สีน้ำตาลแข้ม ผิวเมล็ดค่อนข้างมัน กว้าง 0.3-0.4 ซม. ยาว 0.5-0.7 ซม. 

ประโยชน์:  

      สมุนไพร: สรรพคุณ ราก ตากแห้งแล้วฝนดื่มกินเป็นยารักษาอาการไข้พิษเซื่องซึม เปลือกต้นหรือแก่น นำมาผสมกับแก่นสนสามใบ แก่นขี้เหล็ก และแก่นแสมสาร ใช้ต้มกับน้ำดื่มเป็นยาแก้มะเร็ง ยางสด ใช้เป็นยาทาปาก รักษาโรคปากเปื่อย

      อาหาร: -

      ไม้ประดับ: ทั้งต้น นิยมปลูกเป็นไม้ประดับสวน

      พรรณไม้ย้อมสีธรรมชาติ: -

      การใช้ประโยชน์อื่น ๆ: เนื้อไม้ สีแดงแกมดำ แข็งแรงและทนทาน นิยมใช้ทำเฟอร์นิเจอร์ เครื่องมือเครื่องใช้ภายในบ้าน 

ระยะเวลาการออกดอก: พบออกดอกช่วงเดือนพฤษภาคมถึงเดือนกรกฎาคม

ข้อมูลพฤกษศาสตร์ที่สำคัญ: -

IUCN: ไม่ถูกคุกคาม LC (Least Concerned)

หมายเหตุ: แหล่งที่พบ ศูนย์อนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี (สวนพันธุ์ไม้ย้อมสี สวนสมุนไพร ป่าดิบแล้ง)