สมอไทย

ชื่ออื่น ๆ: มะนะ ม่าแน่ สมออัพยา 

ชื่อวิทยาศาสตร์: Terminalia chebula Retz.     

ชื่อสามัญ: Myrabolan wood.

ชื่อวงศ์: COMBRETACEAE 

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ 

      ไม้ต้น ผลัดใบ สูง 20-30 เมตร เรือนยอดรูปกลม แผ่กว้าง เปลือกต้นขรุขระ สีเทาแกมดำ เปลือกชั้นในสีเหลืองอ่อน มีน้ำยางสีแดง กิ่งอ่อนสีเหลืองหรือสีเหลืองแกมน้ำตาล มีขนคล้ายไหม เปลือกแตกเป็นสะเก็ดห่าง ๆ ยอดอ่อนมีขนสีน้ำตาลคลุมหนาแน่น ใบเดี่ยว เรียงแบบตรงข้าม หรือเกือบตรงข้าม ใบรูปไข่ถึงรูปไข่แกมรูปใบหอก หรือรูปรีกว้าง กว้าง 5-10 ซม. ยาว 11-18 ซม.  โคนกลมหรือกึ่งตัด หรือบางครั้งเบี้ยว ปลายใบมนหรือเป็นติ่งแหลมขอบเรียบ แผ่นใบเหนียวคล้ายแผ่นหนัง ผิวใบด้านบนเกลี้ยงเป็นเงามันมีขนเล็กน้อย ผิวใบด้านล่างมีขนคล้ายไหมถึงขนสั้นหนานุ่ม เมื่อแก่เกือบเกลี้ยง เส้นแขนงใบ ข้างละ 5-8 เส้น ก้านใบยาว 1.5-3 ซม. มีขนคล้ายไหม มีต่อม 1 คู่ ใกล้โคนใบ ช่อดอกแบบช่อเชิงลดหรือช่อแยกแขนง มี 3-5 ช่อ สีขาวแกมเหลือง มีกลิ่นหอมอ่อน ๆ  มักจะออกพร้อม ๆ กับใบอ่อน ออกที่ซอกใบหรือซอกใบใกล้ปลายยอด ยาว 5-8.5 ซม. ไม่มีก้านช่อดอก หรือก้านช่อดอกสั้น แกนกลางสั้นและเปราะ มีขนสั้นนุ่ม ดอกย่อยสมบูรณ์เพศขนาดเล็ก 0.3-0.4 ซม. ไม่มีกลีบดอก ส่วนบนเป็นรูปถ้วยตื้นมีขนคลุมด้านนอก ใบประดับรูปแถบ ยาว 0.35-0.4 ซม. ปลายกลีบแหลม มีขนสั้นนุ่มทั้งสองด้าน กลีบเลี้ยง 5 กลีบ สีขาวแกมเหลือง โคนกลีบเชื่อมติดกันเป็นรูปถ้วย ปลายแยกเป็นแฉก ผิวเกลี้ยง รูปคล้ายสามเหลี่ยม เกสรเพศผู้ มี 10 อัน ยื่นพ้นหลอดกลีบเลี้ยง ก้านชูอับเรณู ยาว 0.3-0.35 ซม. ผิวเกลี้ยง จานฐานดอกมีขน เกสรเพศเมีย รังไข่เหนือวงกลีบ ก้านเกสรเพศเมีย ยาว 0.2-0.35 ซม. รังไข่เกลี้ยง หมอนรองดอกมีพูและขนหนาแน่น ผลแบบผลผนังชั้นในแข็ง รูปรีหรือรูปเกือบกลม กว้าง 2-2.5 ซม. ยาว 2.5-3.5 ซม. ผิวเกลี้ยง หรือมีสันตื้น ๆ ตามยาว 5 สัน ผลอ่อนสีเขียว ผลแก่สีเขียวแกมเหลือง หรือสีเขียวแกมน้ำตาลแดง เมล็ดแข็ง มี 1 เมล็ด รูปยาวรี 

ประโยชน์:  

      สมุนไพร: สรรพคุณ เปลือกต้น ตากแห้งแล้วนำมาต้มดื่มช่วยขับปัสสาวะ บำรุงหัวใจ ขับน้ำเหลืองเสีย และแก้ท้องเสีย ดอก ช่วยรักษาโรคบิด ผลสด รับประทานเป็นยาสุขุม มีฤทธิ์เป็นยาระบาย สมานลำไส้ อมกลั้วคอแก้เจ็บคอ ออกฤทธิ์ต่อปอด กระเพาะ และลำไส้ ใช้เป็นยาสมานลำไส้ ห้ามเลือดทั้งภายในและภายนอก เป็นยาละลายเสมหะ ขับเสมหะ ทำให้ปอดชุ่มชื่น แก้หลอดลมอักเสบ คออักเสบ เสียงแหบ แก้ไอ ลิ้นไก่อักเสบ แก้ลำไส้อักเสบเรื้อรัง แก้ท้องผูก โรคท้องมาน แก้ท้องร่วงเรื้อรัง ถ่ายเป็นเลือด ริดสีดวงทวาร เลือดออก สมานแผลในลำไส้ แก้ท้องเสีย เป็นยาระบายรู้ถ่ายรู้ปิด แก้บิดเรื้อรัง และแก้กามเคลื่อน 

      อาหาร: ผลสด รสฝาดเปรี้ยว รับประทานเป็นผลไม้กินกับน้ำพริก

      ไม้ประดับ: ทั้งต้น นิยมปลูกเป็นไม้ประดับสวน ไม้ให้ร่มเงา

      พรรณไม้ย้อมสีธรรมชาติ: -

      การใช้ประโยชน์อื่น ๆ: - 

ระยะเวลาการออกดอก: พบออกดอกช่วงเดือนเมษายนถึงเดือนมิถุนายน

ข้อมูลพฤกษศาสตร์ที่สำคัญ: -

IUCN: ไม่ถูกคุกคาม LC (Least Concerned)

หมายเหตุ: แหล่งที่พบ ศูนย์อนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี (สวนไม้ย้อมสีธรรมชาติ)