ผักหวานบ้าน

ชื่ออื่น ๆ: ขุ ผักหวาน (ทั่วไป); ก้านตง จ๊าผักหวาน (ภาคเหนือ); โถหลุ่ยกะนีเด๊าะ (กะเหรี่ยง-แม่ฮ่องสอน); นานาเซียม (มาเลเซีย-สตูล); ผักหวานใต้ใบ (สะตูล); มะยมป่า (ประจวบคีรีขันธ์)

ชื่อวิทยาศาสตร์: Breynia androgyna (L.) Chakrab. & N.P.Balakr.  

ชื่อสามัญ: Sweet leaf bush.

ชื่อวงศ์: PHYLLANTHACEAE 

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ 

     ไม้พุ่มหรือไม้ต้นขนาดเล็ก สูง 2-3 ม. ต้นตั้งตรง กลมหรือค่อนข้างเป็นเหลี่ยมเปลือกต้นขรุขระ สีน้ำตาล แตกกิ่งก้านระนาบกับพื้นหรือเกือบปรกดิน ใบเดี่ยว เรียงแบบสลับ ใบรูปไข่แกมขอบขนาน รูปขอบขนาน หรือรูปคล้ายขนมเปียกปูน กว้าง 2-5 ซม. ยาว 4-8 ซม.  ผิวใบด้านบนสีเขียวเข้ม ด้านล่างสีเขียวอ่อน โคนใบมน ปลายใบแหลม ขอบใบเรียบ มีแถบสีขาวบริเวณกลางใบ ผิวใบทั้งสองด้านเรียบ มีหูใบ ใบประดับรูปสามเหลี่ยม ปลายแหลม ดอกเดี่ยว เป็นดอกแยกเพศ ออกที่ซอกใบ เรียงตามก้านใบ โดยมีใบปรกอยู่ด้านบน ดอกเพศเมีย ขนาดเล็กเรียงอยู่บริเวณตอนบนของกิ่งก้าน ดอกเพศเมียมีรังไข่อยู่เหนือวงกลีบ ดอกสีเขียวอมเหลือง มีกลีบเลี้ยง 6 กลีบ รูปไข่กลับ เหลื่อมซ้อนกันคล้ายเรียงสองชั้น ชั้นละ 3 กลีบ กลีบเลี้ยงสีแดงเข้มหรือสีเหลืองจุดประสีแดงเข้ม ดอกเพศผู้ เรียงอยู่บริเวณตอนล่างของก้านใบ ดอกเพศเมีย 1-3 ดอก ดอกเพศผู้มีจำนวนมาก กลีบเลี้ยง 6 กลีบ กลีบดอก 6 กลีบ รูปจานกลมแบน สีน้ำตาลแดง ขนาด 0.5-1 ซม. เกสรเพศผู้มี 3 อัน ก้านเกสรเชื่อมติดกัน ปลายแยกเป็น 3 แฉก ผลแห้งแตก รูปเกือบกลม แป้น สีเขียวอ่อน ฉ่ำน้ำ ขนาด 1-1.5 ซม. ผลแก่เต็มสีขาวแกมเหลือง มีกลีบเลี้ยงสีแดงติดคงทน ผลแบ่งเป็น 6 พู แต่ละพูมี 1 เมล็ด เมล็ด รูปครึ่งวงกลม สีน้ำตาลเข้ม หนา และแข็ง 

  

ประโยชน์:

      สมุนไพร: สรรพคุณ ราก รสเย็น ต้มเป็นยาแก้ไข้ ถอนพิษไข้ แก้ตัวร้อน แก้ไข้กลับ แก้ซาง แก้ปัสสาวะขัด ผิดสำแดง ใบ รสหวานเย็น ปรุงเป็นยาเขียว แก้ไข้ ใช้น้ำยางหยอดตาแก้ตาอักเสบ รักษาแผลในจมูก ทั้งต้น ต้มน้ำอาบ และเคี้ยวกินแก้ปวดเมื่อยร่างกาย เป็นยาบำรุงสุขภาพสำหรับสตรีหลังคลอด  

      อาหาร: ใบอ่อน ดอกอ่อน และผลอ่อน นิยมรับประทานเป็นผัก ทำให้สุกแล้วนำปาประกอบอาหารได้หลายเมนู เช่น ใช้เป็นผักจิ้มกับน้ำพริก ลาบ ใช้เป็นเครื่องเคียง หรือนำไปผัดน้ำมัน ทำแกงเลียง แกงส้ม แกงอ่อม แกงปลา แกงกะทิสด แกงกับไข่มดแดงหรือปลาแห้ง และแกงคั่ว

      ไม้ประดับ: -

      พรรณไม้ย้อมสีธรรมชาติ: - 

ระยะเวลาการออกดอก: พบออกดอกช่วงเดือนกันยายนถึงเดือนพฤศจิกายน 

ข้อมูลพฤกษศาสตร์ที่สำคัญ: -

IUCN: ไม่ถูกคุกคาม LC (Least Concerned)

หมายเหตุ: -